در یادواره "قاسم آهنین‌جان"، شاعر نوگرای خوزستانی، شاعران، منتقدان و دوستان او بر استقلال زبانی و هنری‌اش تأکید کردند و او را شاعری دانستند که با تأثیرپذیری از جریان هایی چون "شعر دیگر" و "موج ناب"، راهی بی همتا پیمود.

به گزارش هجدهم مهرماه ۱۴۰۴ حبیب خبر، در آیین گرامی‌داشت زنده‌یاد "قاسم آهنین‌جان"، شاعر نوگرای خوزستانی، که به همت دکتر "بهمن ساکی" و "بهنود بهادری" برگزار شد، "فردین کوراوند"، شاعر و دوست آهنین‌جان، به واکاوی جایگاه ادبی و شخصیت بی همتای این شاعر فقید پرداخت.

دبیر انجمن های "قلم شهرزاد" و "سه شنبه های شعر"  در این نشست، نبود "آهنین‌جان" را پایان تلاش‌های ادبی او ندانست و تأکید کرد: کارنامه او در خاطره‌ها و اشعار دنبال خواهد شد.

اووی شخصیت آهنین‌جان را "غیر قابل پنهان کردن" توصیف کرد که هر کس در مواجهه با او، یا دوست و همراه بود یا نظر مخالف داشت.

*جریان "شعر دیگر" و پیوند خوزستان

"کوراوند"، جایگاه شعری قاسم آهنین‌جان را در جریان نوین و مدرن شعر فارسی تعریف کرد و یادآور شد:" در دورانی که دستاوردهای شاعران نسل دوم ادبیات مانند اخوان، فروغ و سپهری برای بخشی از جامعه ادبی کارکرد خود را از دست داده بود، جریانی "اقلیت" به دنبال سوژه‌های تازه و بنیاد نهادن شیوه‌های نوین برخاست."

او، این جریان اقلیت (متولدین دهه‌های ۱۳۱۰ و ۱۳۲۰)، مانند احمدرضا احمدی و یدالله رؤیایی، را متأثر از ادبیات فرانسه و بنیان‌گذار جریانی دانست که بعدها به نام "شعر دیگر" موسوم شد.

به گفته کوراوند، خوزستان به دلیل حضور چهره‌های تأثیرگذار مانند زنده‌یادان مجید فروتن و هوشنگ چارلنگی، همواره با این جریان دیگرگونه در ارتباط بوده و دروازه‌ای برای ورود آنها به ادبیات منطقه شد؛ مسیری که بعدها در جریان‌هایی چون "شعر حجم" و "موج ناب" نیز رد پای شاعران خوزستانی را نمایان ساخت.

*آهنین‌جان: شاعری فراتر از دسته‌بندی‌ها

کوراوند با اشاره به اینکه آهنین‌جان جوان‌تر از پایه‌گذاران اصلی این جریانات بود، او را شاعری خواند که از همه این مکاتب تأثیر پذیرفته، اما در نهایت به طور کامل در هیچ یک از دسته‌بندی‌ها جای نمی‌گیرد و سبک مستقل خود را داشت.

*مروری بر کارنامه نشر آهنین‌جان

سخنران با اشاره به اهمیت چاپ شعر در نشریات شاخص پیش از انقلاب، کتاب نخست آهنین‌جان را با فرنام "ذکر خواب‌های بلوط" (چاپ ۱۳۷۱) محصول یک قرارداد بی همتا با "شاپور بنیاد" دانست  و این اثر را یکی از معدود انتشارات جدی و غیر شعاری پس از دوران انقلاب و جنگ تحمیلی خواند که با اقبال منتقدان بزرگی چون رضا براهنی، منوچهر آتشی و محمدعلی سپانلو روبرو شد.

او به تأسف‌آور بودن فاصله هجده ساله میان انتشار کتاب نخست و کتاب دوم آهنین‌جان ("شاعر مرگ خویش می‌داند"، چاپ ۱۳۸۸) اشاره کرد و یادآور شد: با وجود این فاصله، قاسم آهنین‌جان تا زمان فوت، ۱۷ مجموعه شعر آزاد منتشر کرد. او همچنین به کسب فرنام "بهترین تولید حوزه هنری کشور در سال ۱۳۸۶" برای مجموعه اشعار آیینی اش "کودکی در شب سقاخانه" اشاره کرد.

کوراوند در پایان، بر متفاوت بودن سلوک زندگی و کاری قاسم آهنین‌جان تأکید کرد و از ارتباطات اجتماعی گسترده اش با قشرهای گوناگون سخن گفت. وی از دکتر بهمن ساکی و بهنود بهادری برای فراهم آوردن فرصت برگزاری این یادبود قدردانی کرد.

* جایگاه ادبی: شاعری آزاد در قلب موج‌های نوین

نخستین شاعری که برای سخنرانی و خوانش شعر در کنار مجری(فردین کوراوند) نشست "بهنود بهادری" بود.

این شاعر و منتقد ادبی، در واکاوی خود به ریشه‌های شعری آهنین‌جان پرداخت و گفت: او اگرچه از جریانات پیشرو دهه‌های گذشته تأثیر پذیرفته، اما در نهایت، در هیچ دسته‌بندی شعری (مانند شعر دیگر یا شعر حجم) جای نمی‌گیرد.

تأثیر "شعر دیگر" و "حلقه نیلوفری": "بهادری" گفت: شعر آهنین‌جان در فضایی شکل گرفت که شاعرانی چون "یدالله رؤیایی" و "احمدرضا احمدی" بنیان نهاده بودند. چاپ نخستین کتابش(ذکر خواب‌های بلوط) در ۱۳۷۱، در انتشارات "حلقه نیلوفری" (نشر نوید شیراز) که به چاپ آثار متفاوت و آوانگارد می‌پرداخت، نشان از پتانسیل بالای او داشت.

ثبات و تداوم زبانی: او تأکید کرد: آهنین‌جان با وجود پرکاری، هرگز دچار افت کیفی (درّه) در آثارش نشد، بلکه یک سطح کیفی ممتد (لول) را از ذکر خواب‌های بلوط تا آثار پایانی حفظ کرد و فضای شعری خود را تغییر نداد.

* مولفه‌های شعری: نمادهای قدرت و تضاد

"بهادری" در بررسی نمادهای پرتکرار در شعر آهنین‌جان، دو عنصر محوری را مشخص کرد:

"بلوط"؛ نماد تقدیس‌شده: بلوط در شعر آهنین‌جان، به‌ویژه در ذکر خواب‌های بلوط و عطر غریب غزال مشرق‌ها، همیشه بدون ترکیب و به‌صورت تنها می‌آید. این رویکرد به دلیل دایره معنایی گسترده و تقدس بلوط در فرهنگ‌های جهانی (عصای موسی، ابراهیم) و فرهنگ بختیاری (نماد قدرت و زندگی) است؛ به‌طوری که شاعر نخواسته آن را تقلیل دهد.

تضاد در گورستان: در کتاب عطر غریب غزال مشرق‌ها، بلوط در کنار گورستان و شیر سنگی قرار می‌گیرد که این تضاد، میان نماد زندگی (بلوط) و فضای مرگ (گورستان)، یک فضاسازی ذهنی خاص را ایجاد می‌کند.

ترکیب‌سازی: در مقابل بلوط، عناصر دیگری چون سوسن و غزال همواره در ترکیب‌هایی مانند "رودخانه سوسن‌ها" یا "شعله غزال" ظاهر می‌شوند.

* ناگفته‌هایی از زندگی پرفراز و نشیب و میراث مادی

سخنان دیگر شرکت‌کنندگان بر ابعاد شخصی و موانع زندگی این شاعر تمرکز داشت:

تلاش‌های پیش از شاعری: "بهنود بهادری" به دلبستگی نخستین "آهنین‌جان" به سینما و کارگردانی در اواخر دهه ۶۰ اشاره کرد و از ساخت فیلم کوتاهی به نام شیهه زخم تحت نظر کانون پرورش فکری خبر داد.

طبیعت عصیان‌گر و شوخ: "حبیب اله بهرامی" با یادآوری جنبه‌های طنزآمیز شخصیت آهنین‌جان، او را فردی روحیه دهنده و بسیار شوخ توصیف کرد که از همکاران خود حمایت می‌کرد. او سپس شعری از زنده نام آهنین جان خواند و نگاهی به آن انداخت.

حفظ کرامت هنرمند: دکتر "بهمن ساکی" ضمن سپاسگزاری از شاعران که دعوت او را برای حفظ کرامت زنده یاد قاسم آهنین جان شاعر از دست رفته اجابت کردند و برای یادکرد و شعر خوانی تشریف آوردند شعری از قاسم خواند.

در ادامه "وحید کیانی" با بیان یک خاطره تلخ، به تلاش‌های خود برای خرید خانه برای آهنین‌جان در دوران بیماری اشاره کرد و گفت: با پیگیری از رییس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان خوزستان، توانستند مبلغی برای خرید خانه‌ای (۱۷۰ میلیون تومان در آن زمان) فراهم کنند؛ خانه‌ای که آهنین‌جان متأسفانه زمان کوتاهی در آن اقامت داشت. دکتر ساکی از مسکوت ماندن وضعیت کنونی این ملک انتقاد کرد و خواستار تعیین تکلیف آن برای تبدیل شدن به یک مرکز فرهنگی یا خانه شعر شد.

میراث‌دار اضطرار: "کیانی" به شوخی گفت: در یکی از "فرودهای سینوسی" رابطه آهنین‌جان، شاعری را از ارث محروم کرده و میراثش را به او داده است، ولی هرگز این میراث به دست اش نرسید! او همچنین به مونتاژ سینمایی حرف‌های شفاهی مردمان ادبیات توسط آهنین‌جان در کتابش، سپید از گل‌ها، چهره‌ها در باران اشاره کرد که نشان‌دهنده شیوه هنرمندانه او در ثبت تاریخ شفاهی ادبیات بوده است.

ارتباطات وسیع: او ارتباطات اجتماعی بسیار گسترده‌ای داشت؛ از یک فیلمساز ۱۸ ساله در قم تا یک پیرمرد روحانی در شمال کشور.

شوخی عارفانه: "بهادری" با ذکر خاطره هایی طنزآمیز، از جمله پیش‌بینی پسر یا دختر بودن جنین یک دوست با یک شوخی عارفانه، و اصرار آهنین‌جان بر مارک‌پوش بودن لباس هایش در صورت پیش بینی درست او به جنبه‌های شیرین و غیرقابل‌پیش‌بینی شخصیت او اشاره کرد

تحلیل ابعاد فلسفی و "زیست شاعرانه" قاسم آهنین‌جان

"علیرضا شکرریز"  مدیر انجمن شعر سپید اهواز، به بررسی ابعاد شخصیتی و فکری قاسم آهنین جان شاعر فقید پرداخت و بر اهمیت "زیست شاعرانه" در ماندگاری آثار ادبی تأکید کرد.

۱-شخصیت و حرفه‌ای‌گری در شعر

او با اشاره به جنبه‌های شخصیتی آهنین‌جان گفت: «با وجود ۱۸ سال فاصله در دوره‌های چاپ کتاب‌هایش، ایشان در عین حالی که خیلی شوخ بود، حرفه‌ای هم کار می‌کرد. حرفه‌ای‌گری آهنین‌جان در زندگی و اخلاقش نمود داشت و او قدرت این را داشت که هر مفهومی را به مخاطبش منتقل کند.

۲- نقد رویکرد تئوریک محض در شعر

سخنران با نگاهی به رویکردهای فلسفی جریان های ادبی، همچون تأثیر هایدگر و هگل بر «شعر حجم»، این پرسش را مطرح کرد: «چرا از یک شعر ما احساس لذت بیشتری می‌بریم و از دیگری متوسط؟"

او در پاسخ به این پرسش، نظریه را عامل ثابت پیشرفت شعر ندانست و گفت: "این نشان می‌دهد که  تنها بحث نظریه ثابت نیست که شعر را در پیش می‌برد، زیست شاعرانه خیلی مهم است.."

"شکرریز" با مثال‌هایی از شاعرانی که زندگی‌شان با شعر گفتن شان یکی است، نتیجه گرفت که تجربه زیستی و درونی شاعرانه، عاملی کلیدی در فراز و فرود آثار یک شاعر است.

۳- تلاش برای تعریف «موج ناب» و تقدیر از شاعر

او به تلاش برای تعریف جریان های شعری اشاره کرد و گفت: «هرچند در شعر حجم مانیفستی نوشته شده است، اما در موج ناب چیز ثابتی پیدا نیست."

شکرریز در پایان، با تقدیر از تعهد آهنین‌جان به شعر گفت: «هر شاعری وقتی می‌آید قسمت اعظم زندگی‌اش را بر پایه شعر می‌گذارد، این خودش یک نوع از خود گذشتگی است؛ هم برای خودش هم برای جامعه‌اش... و قابل تقدیر و ارزشمند است."

* تأکید بر جاودانگی و ضرورت یادبود

میراث ابدی: کوراوند تأکید کرد: مرگ آهنین‌جان تنها یک مرگ جسمانی است و او به واسطه کلمه و زیبایی، جاودانه خواهد ماند. آثار و نام او مانند نام شاعران بزرگ تاریخ (رودکی، سعدی) باقی خواهد ماند.

پیگیری یادبود: کوراوند و دوستانش (از جمله دکتر کیانی و ساکی) همچنان پیگیر اموری مانند تأسیس "خانه آهنین‌جان" و چاپ آثار چاپ‌نشده او هستند تا نام او به عنوان یک "نماد و برند" در خوزستان و حتا کشور برای همیشه بماند.

انتقاد از کوتاهی‌ها: در بخش پایانی این نشست، سرکار خانم "کیمیا آهنین جان" برادرزاده زنده نام "قاسم آهنین جان" با اشاره به کم‌کاری‌ها و کوتاهی نهادهای مسوول در حمایت از آهنین‌جان در زمان حیات و سوءاستفاده از وضعیت ناگوار او در فضای مجازی (به ویژه در موضوع بیماری و بستری) انتقاد کرد.

جاودانگی به‌رغم دشواری‌ها: در پایان، سخنرانان تأکید کردند: با وجود همه دشواری‌ها، بیماری و فاصله‌های هجده ساله در نشر آثار، قاسم آهنین‌جان نام خود را به‌عنوان یک چهره ماندگار و تأثیرگذار در شعر مدرن ثبت کرده است.

گفتنی است: در یادواره "قاسم آهنین جان" شاعر، نویسنده، منتقد ادبی و فیلم‌ساز کشورمان (زاده ۲۶ شهریور ۱۳۳۷ و درگذشته ۱۴ اردی بهشت ۱۴۰۰) که "محمدامین کاملی" دبیر دیدارگاه ادبی «عصر قصه‌ها" نیز حضور داشت- فردین کوراوند، بهنود بهادری، بهمن ساکی، علیرضا شکرریز، وحید کیانی، سروش نزاهی، سارا شجاعی، خانم شمسایی و احمد تمیمی شعرهایی از خود و شادروان قاسم آهنین جان خواندند.

همچنین "ودود جوانی" شعری از "مجید زمانی اصل" شاعر نام آور خوزستانی را- که به یاد زنده نام "آهنین جان" سروده شده بود- خواند.

*گزارش از: ح. ب. بیرگانی