حبیب خبر- عبدالحمید گل‌افشان:

 تصویر هر روزه‌ی داروخانه‌های شلوغ ایران را در ذهن خود بکشید: صف‌های بلند مردمی که با چهره‌های خسته و نگران، بدون نسخه‌ی پزشک، درخواست آنتی‌بیوتیک، مسکن‌های قوی یا شربت‌های اعصاب می‌کنند. داروخانه‌ها هم بی‌مهابا این داروها را می‌فروشند. این صحنه‌ی تکراری، نشان‌دهنده‌ی یک بحران عمیق در نظام سلامت ماست:

 "خوددرمانی اجباری". چرا؟

 چون ویزیت پزشک برای بسیاری "کمرشکن" شده است. مردم بین سنگِ هزینه‌های پزشکی و سندانِ بیماری، راه سومی پیدا کرده‌اند: "درمان خودسر". ولی چرا در ایران داروخانه‌ها چنین آزادی عمل خطرناکی دارند؟ چرا نظارتی وجود ندارد؟ و مهم‌تر، راه نجات کجاست؟ چرا مردم به دام خوددرمانی می‌افتند؟

 نبود دسترسی به پزشک:

 طرح "پزشک خانواده" که دو دهه است در کشور وعده‌اش داده می‌شود، هنوز "ناقص"و فقط محدود به روستاها و شهرهای کوچک است. برای میلیون‌ها شهرنشین، پزشکِ خانواده‌ای وجود ندارد تا به عنوان اولین خط دفاعی سلامت، آن‌ها را راهنمایی کند. مردم مجبورند مستقیم به متخصصان مراجعه کنند که هم نوبت‌های طولانی دارد هم هزینه‌های گزاف.

 گرانی سرسام‌آور ویزیت و دارو:

 نرخ ویزیت پزشکان،به ویژه متخصصان برای خانواده‌های متوسط وکم درآمد غیرقابل پرداخت شده است. از طرفی، بیمه‌ها بسیاری از داروهای ضروری را پوشش نمی‌دهند یا سهمیه‌اش محدود است. مردم مجبور می‌شوند دارو را با قیمت آزاد و گزاف از داروخانه بخرند. طبیعی است که ترجیح می‌دهند بدون طی کردن مسیر پرهزینه‌ی پزشک، مستقیم به داروخانه مراجعه کنند.

 فرهنگ نادرست "قرص هر دردی"!

سال‌ها دسترسی آسان به داروهای بدون نسخه (مثل مسکن‌ها) و تبلیغات نادرست، این باور غلط را در ذهن مردم جا انداخته که برای هر سردردیا سرماخوردگی، باید "آنتی‌بیوتیک"یا"کورتون"مصرف کرد. این فرهنگ، نیازمند یک بازنگری اساسی است.

*چرا داروخانه‌ها بی‌قانون عمل می‌کنند؟

نظارت ضعیف و گم‌شده:

مسوولان اصلی نظارت بر عملکرد داروخانه‌ها، "دانشگاه‌های علوم پزشکی" و "سازمان غذا و دارو" هستند. ولی این نظارت در عمل "ضعیف"، "ناپیوسته" و گاه "نمایشی" است. بازرسان کافی نیستند، قوانین به درستی اجرا نمی‌شوند و جریمه‌های سنگین برای متخلفان (مثل تعطیلی موقت داروخانه) کمتر اعمال می‌شود.

کمبود داروساز مسوول:

در بسیاری از داروخانه‌ها (به ویژه در شیفت‌های شب و روزهای تعطیل)، "داروساز" حضور فیزیکی ندارد. دارو توسط کمک‌داروسازان یا حتی افراد غیرمتخصص فروخته می‌شود که دانش کافی برای تشخیص خطرات فروش داروهای نسخه‌ای بدون نسخه را ندارند.

فشار اقتصادی بر داروخانه‌ها:

برخی داروخانه‌ها برای بقای اقتصادی خود، مجبور به فروش بیشتر می‌شوند و فروش داروهای پرمصرف (ولو بدون نسخه) یکی از راه‌های کسب درآمد آن‌هاست. البته این هرگز توجیه کننده‌ی عمل خطرناک آن‌ها نیست.

*فاجعه‌ای به نام "خوددرمانی"

مقاومت آنتی‌بیوتیکی:

مصرف بی‌رویه و خودسرانه‌ی آنتی‌بیوتیک‌ها (مثل آمپی‌سیلین، کوآموکسی‌کلاو، سفکسیم)، ایران را به یکی از کانون‌های "مقاومت آنتی‌بیوتیکی" در جهان تبدیل کرده است.
باکتری‌ها دیگر از این داروها نمی‌ترسند. نتیجه؟ عفونت‌های ساده ممکن است جان بیمار را بگیرد چون دارویی برای درمانش وجود ندارد!

مسمومیت‌ها و عوارض کشنده:

مصرف داروی اشتباه، دوز اشتباه، تداخل دارویی خطرناک (مثلاً مصرف همزمان مسکن‌ها با رقیق‌کننده‌های خون) و عوارض جانبی ناشناخته، روزانه ده‌ها نفر را راهی بیمارستان یا حتی مرگ می‌کند . خطاهای دارویی در داروخانه‌ها و بیمارستان‌ها به دلیل فشار کاری و کمبود نیروی متخصص، گاه "فاجعه‌بار" است.

پنهان‌ماندن بیماری‌های جدی:

سردرد می‌تواند علامت تومور مغزی باشد. دل‌درد می‌تواند نشانه‌ی آپاندیسیت یا حتی سرطان باشد. با خوردن مسکن، فقط "علامت" را پاک می‌کنید، نه "علت" را. بیماری پیشرفت می‌کند و وقتی بیمار به پزشک مراجعه می‌کند، اغلب کار از کار گذشته است.

راه نجات: صدای مسئولان دانشگاه‌های علوم پزشکی چیست؟

مسوولان دانشگاه‌های علوم پزشکی به عنوان متولیان سلامت در استان‌ها، برای برون‌رفت از این بحران، راهکارهای زیر را پیشنهاد و پیگیری می‌کنند:

احیای فوری و سراسری "پزشک خانواده" با پشتوانه مالی:

اجرای واقعی و نه شعاری این طرح در "همه شهرها"، با تامین منابع پایدار (مثلاً از طریق مالیات بر ارزش افزوده سلامت). مردم باید یک پزشک عمومی در نزدیکی محل زندگی خود داشته باشند که "دسترسی آسان"، "هزینه کم" (یا رایگان با بیمه) و "اعتماد" ایجاد کند. این پزشک، دروازه‌بان نظام سلامت است و از هجوم بی‌رویه به متخصصان و بیمارستان‌ها و در نهایت خوددرمانی جلوگیری می‌کند.

تقویت شدید نظارت بر داروخانه‌ها و مجازات متخلفان:

افزایش تعداد و قدرت "بازرسان دارویی" دانشگاه‌های علوم پزشکی- اعمال "جریمه‌های سنگین مالی"، "تعطیلی موقت" و در صورت تکرار "پلمپ دائم" برای داروخانه‌هایی که داروی نسخه‌ای (به ویژه آنتی‌بیوتیک، کورتون، داروهای اعصاب خاص، تزریقات) بدون نسخه می‌فروشند و الزام به "حضور فیزیکی دائم داروساز" در داروخانه.

کمپین‌های گسترده فرهنگ‌سازی مردمی: استفاده از "رسانه ملی"، "شبکه‌های اجتماعی"، "مساجد" و "مدارس" برای آموزش خطرات "مرگبار" خوددرمانی و مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک- تغییر نگرش از "قرص هر دردی" به "پزشک نخستین انتخاب". شفاف‌سازی درباره فاجعه مقاومت آنتی‌بیوتیکی. 

تقویت نظام بیمه و پوشش دارویی: بازنگری در تعرفه‌ها و پوشش بیمه‌ای خدمات سطح یک (پزشک خانواده و مراکز بهداشت) به گونه‌ای که برای مردم "کم‌هزینه" یا "رایگان"** باشد.

گسترش پوشش بیمه برای داروهای اساسی و کاهش پرداخت از جیب مردم . جلوگیری از خارج‌کردن بی‌رویه داروها از لیست بیمه.

یکپارچه‌سازی نظام بیمه و اطلاعات سلامت:

ایجاد "سامانه یکپارچه الکترونیک سلامت" که اطلاعات بیمار، نسخه‌های الکترونیک و سابقه دارویی او را به هم پیوند دهد.

این سامانه جلوی "تجویزهای متضاد"و "تداخلات خطرناک" را می‌گیرد و به نظارت بر عملکرد پزشکان و داروخانه‌ها کمک شایانی می‌کند.

هم‌اکنون نبود این یکپارچگی (پراکندگی بیمه‌ها و سامانه‌ها) خود یکی از دلایل مشکلات است.

سلامت مردم، خط قرمز است

وضعیت کنونی، یک "بمب ساعتی" در قلب سلامت جامعه ایران است.

به اعتقاد نگارنده خوددرمانی و فروش بی‌ضابطه دارو، تنها یک "ناهنجاری اجتماعی" نیست؛ یک تهدید امنیت ملی است.

دانشگاه‌های علوم پزشکی به عنوان بازوان اجرایی وزارت بهداشت در استان‌ها، "کلید حل این بحران" هستند.

آن‌ها باید با قاطعیت نظارت بر داروخانه‌ها را افزایش دهند، صدای بلندی برای اجرای فوری و واقعی پزشک خانواده در تمام شهرها باشند و با کمک رسانه‌ها، آگاهی مردم را ارتقا دهند.

مجلس و دولت نیز باید با "تامین منابع پایدار" و "تصویب قوانین بازدارنده محکم"، پشتیبان این اقدامات باشند.

جان مردم به این تغییرات فوری گره خورده است. زمان تشریفات اداری و وعده‌های توخالی گذشته است. عملگرایی و قاطعیت، تنها راه نجات است.