زمانی که اتوبوس شرکت توسعه نیشکر و صنایع جانبی خوزستان از جاده‌ بی روح و آفتاب‌خورده شهرستان کارون- که خیابان ها و خانه هایی بلوکی و لبریز از زباله و نخاله ساختمانی را در بر گرفته است- می گذرد و در کیلومتر ۳۵ به مزارع "شرکت کشت و صنعت حکیم فارابی" می رسد، بوی شیرین نیشکر در هوا می‌پیچد و نفس های شاعران و نویسندگان را نوازش می کند؛ خوش‌بویه ای که انگار روایتگر تاریخی دیرباز از کوشش و پایداری مردمان این سرزمین است....

از خواب شش ساعته که بیدار می شوم، می بینم "فردین کوراوند" گوشی کهنه ام را به لرزه در آورده است؛ بی آن‌که صدایش را بشنوم! "فردین" را بیشتر مردمان فرهنگ و ادب از شاعران و نویسندگان گرفته تا هنرمندان می شناسند.

او- که شاعر و آموزگار داستان نویسی و دبیر انجمن های "قلم شهرزاد" و "سه شنبه های شعر"  است و گاهی در میان مردمان فرهنگ و ادب از هفته نامه فجر پیشین(روزنامه کارون) و دبیرسرویس صفحه "باغ باران" اش- که نخستین شعرش را در آن چاپ کرده یاد می کند- درودی می گوید و خبر از بازدید شماری از شاعران و داستان نویسان از شرکت کشت و صنعت حکیم فارابی خوزستان می دهد و بر ساعت حرکت آن- که هشت بامداد است- پافشاری می کند.

بله را برای آمدن می گویم و ساعت هفت بامداد پنج‌شنبه دهم مهرماه ۱۴۰۴- در حالی که تنها سه ساعت به آغوش خواب رفته ام- بیدار می شوم و با گرفتن یک تاکسی اینترنتی، برابر شرکت توسعه نیشکر خوزستان از راننده سپاسگزاری می کنم و به میان شماری از سحرخیزان شاعر و نویسنده ای می روم که در حال گفت و گو هستند...

زمانی که اتوبوس مردمان فرهنگ و ادب را در دل خود جای می دهد و حرکت می کند ساعت، ۹ بامداد را نشان می دهد.

در درازنا و پهنای ۳۵ کیلومتری جاده اهواز- آبادان که به شرکت حکیم فارابی می رسد، یکی دو  چشم‌انداز می بینم ولی طبیعت انگار به خواب سیصد ساله "اصحاب کهف" رفته است که دریچه هیچ دوربینی را برای گرفتن نگاره نمی گشاید!

پیش از آن که برای آشنایی بیشتر با شرکت فارابی وارد خانه "گوگل" بشوم، گفته می شود: این بازدید برای آشنایی بیشتر مردمان فرهنگ و ادب با شرکت کشت و صنعت حکیم فارابی و پربارتر شدن آثار سومین جشنواره ملّی شعر و داستان کوتاه شکرستان برپا می شود.

 جشنواره‌ای که فراخوان دریافت آثار آن تا یکم آبان ماه جاری است و با همکاری اداره کل فرهنگ خوزستان، انجمن ترویج زبان و ادب فارسی و دانشگاه شهید چمران اهواز در نیمه دوم امسال برای شناخت برترین ها برگزار می شود.

شرکت کشت و صنعت حکیم فارابی خوزستان، یکی از هشت کشت و صنعت وابسته به شرکت توسعه نیشکر و صنایع جانبی است که در سال ۱۳۷۳ تأسیس شد.

"مساحت این شرکت ۱۵۰۰۰ هکتار است و کارخانه شکر آن با بهره مندی از امکانات پیشرفته و منطبق با تکنولوژی روز دنیا در سال ۱۳۸۷ گشایش می یابد و شکر سفید خود را با بالاترین کیفیت و رعایت استانداردهای معتبر جهانی- از جمله سیستم مدیریت کیفیت ۹۰۰۱ ISO ، محیط زیست ۱۴۰۰۱ ISO و ایمنی ۱۸۰۰۱ OHSAS، مدیریت ایمنی مواد غذایی ۲۲۰۰۰ ISO ، مدیریت انرژی ۵۰۰۱ ISO ، گواهی روش های خوب ساخت GMP گواهی نشان حلال، همچنین دریافت نشان ملی استاندارد ایران- تولید می کند."

از خانه گوگل می آیم بیرون و بیرون اتوبوس را از شیشه شفاف کنار شانه راستم می نگرم. طبیعت نگاه گیرم نمی کند! رو به "وهاب کروشاوی" عکاس پیشکسوت رسانه ها- که در کنارم نشسته و دوربین عکاسی گران قیمتش را بر میز پیشخوان گذاشته است- از هر دری وارد می شویم و سخن می گوییم....

اتوبوس شرکت توسعه نیشکر- که بر جاده‌ بی روح و آفتاب‌خورده شهرستان کارون به آبادان می دود- خانه ها و خیابان های بی روح و پر از نخاله های ساختمانی و کیسه های بزرگ زباله انگار به آدم ها دهن کجی می کنند!

خیابان ها و منازلی که در شهرستان کارون با بلوک های سیمانی بر زمین خدا جا خوش کرده اند مرا دلگیر می کند.

آدم زمانی که نام رود "کارون" را می شنود بی گمان یاد "نعمت الله آغاسی" خواننده درگذشته می افتد با ترانه "لب کارون چو گل بارونش" ولی در این شهرستان کارون نه بوی "کارون" می پیچد نه گلی می روید؛ تنها در کنار جاده زباله و نخاله هایی می بینیم؛ انگار شهر زمان زیادی است که رنگ نظافت و بهداشت را به خود ندیده است....

زمانی که در کیلومتر ۳۵ به مزارع "شرکت کشت و صنعت حکیم فارابی" می رسیم، بوی شیرین نیشکر در هوا می‌پیچد و نفس های مان را نوازش می کند؛ خوش‌بویه ای که بی گمان روایتگر تاریخی دیرباز از کوشش و پایداری مردمان این سرزمین است....  

گفتنی است: هدف این بازدید آشنایی بیشتر مردمان فرهنگ و ادب با شرکت کشت و صنعت حکیم فارابی و پربار تر شدن آثار سومین جشنواره ملّی شعر و داستان کوتاه شکرستان است؛ جشنواره‌ای که با همکاری اداره کل خوزستان، انجمن ترویج زبان و ادب فارسی و دانشگاه شهید چمران اهواز در نیمه دوم امسال برگزار می‌شود.

خانم "مهستی خیری"، مسؤول روابط عمومی شرکت، در دهمین روز نخستین ماه پاییزی همچون آفتاب بهاری با مهر و لبخند به پیشوازمان می آید و این آغازگر سفری می شود که هنرمندان را از دل تاریخ خوزستان و شهر و شهرنشینی به قلب صنعتی پیشرفته می کشاند.

او با لبخندی- که انگار همه را می شناسد- می گوید: "فارابی تنها یک شرکت نیست؛ اینجا شهری کوچک است با دوهزار انسان پرتلاش، با مزارعی به وسعت امید."

*سرزمین نیشکر؛ طلای شیرین خوزستان

مهندس "سیداحمد عسکری" و مهندس "مهدی مددی" از مدیران تلاشگر شرکت حکیم فارابی در کنار مزرعه و درگرمای پاییزی انتظار می کشند. عسکری زمانی که در میان مردمان فرهنگ و ادب و رسانه قرار می گیرد، با شوری وصف‌ناشدنی نیشکر را «گیاهی جادویی» می‌خواند: "این ساقه سبز، تنها منبع شکر نیست. نیشکر مانند مادری است که همه اجزایش از شکر و شکر قهوه‌ای تا ملاس برای تولید الکل و سرکه، باگاس برای MDF  و کاغذ تا خمیرمایه نان مردم به کار می‌آیند."

او با نگاهی به افق ادامه می دهد «اینجا ۱۲ هزار هکتار زمین زیر کشت داریم؛ ۱۰ هزار هکتار در دست برداشت و ۲ هزار هکتار آماده کشت سالانه. سال گذشته حدود ۸۵ تن در هر هکتار محصول برداشت کردیم. برداشت از اواخر مهر تا پایان اسفند ادامه دارد؛ فصلی سخت اما پر از برکت."

*دانش در خدمت زمین

یکی از نکته های برجسته این بازدید، توضیح درباره مرکز تحقیقات نیشکر بود؛ جایی که دانش بومی و فناوری مدرن دست به دست هم داده‌اند.

 "مددی"، با هیجان از پروژه‌های تولید واریته‌های بومی مقاوم می گوید: "نیشکر مانند هر موجود زنده‌ای نیاز به تکامل دارد. ما سال‌هاست روی اصلاح ژنتیکی و تولید گونه‌های مقاوم کار می‌کنیم؛ گونه‌هایی که با گرمای طاقت‌فرسای خوزستان و کم‌آبی سازگار باشند."

*صنعت سبز؛ چالش محیط زیست

در کنار ستایش از دستاوردها، بحث محیط زیست نیز پررنگ است. "عسکری" بی پرده به موضوع سوزاندن بقایای نیشکر اشاره می کند: "سوزاندن را ما انتخاب نکردیم؛ میراثی است از گذشته. ولی امروز راه مان روشن است: حرکت به سمت برداشت سبز. با توسعه ماشین‌آلات مدرن و آموزش کارگران، می‌خواهیم شعله‌ها را خاموش کنیم و سبزی مزارع را به طبیعت بازگردانیم."

او همچنین به طرح‌های کنترل بیولوژیک آفات اشاره می کند و می گوید: "پرورش زنبورهای تلنموس برای از میان بردن کرم ساقه‌خوار، نمونه‌ای است از تلفیق علم و محیط زیست."

*فارابی؛ خانه‌ای برای انسان و پرندگان

او می افزاید: "فارابی تنها مکانی برای کار و تولید نیست. اینجا، خانه امن و زیست بوم کوچکی برای پرندگان است. شکار ممنوع است و همین حمایت، سبب شده حیات‌وحش دوباره به این منطقه بازگردد."

همچنین خانم "خیری" می گوید: «فارابی یک جامعه زنده است؛ هم برای کارگران، هم برای طبیعت. از مدارس برای بازدید می‌آیند، فضای سبز گسترده داریم. تلاش کرده‌ایم پیوندی انسانی و فرهنگی با منطقه برقرار کنیم."

این در حالی است که اگر کشت و صنعت های نیشکر نبودند بی گمان کانون های گرد و غبار، بسیاری از شهرها را در آغوش خود می کشیدند و نه تنها بوی خوشی نفس مردمان این دیار و نیز پرندگان و حیوانات را چاق نمی کرد که هوای آلوده امروزمان آلوده تر می شد....

هنگامی که بازدیدکنندکان از مزارع سرسبز نیشکر پاسخ پرسش های خود را از دست اندرکاران شرکت فارابی دریافت می کنند در کنار این تلاشگران نگاره ای به یادگار می گیرند تا در تاریخ سرزمین طلای سبز خوزستان به یادگار بماند....

اتوبوس که ۴۵ دقیقه ای بی مسافر می شود، دوباره از دیدن هنرمندان آوای شکرستان سر می دهد.

پس از دقایقی "عسکری" از اتوبوس پیاده می شود و هنرمندان را برای دیدن آبیاری مزارع تازه کشت شده فرا می خواند...

 ۱- نوآوری‌های کلیدی در کشت و آبیاری نیشکر

این بخش که مورد توجه مردمان فرهنگ و ادب قرار می گیرد و سرسبزی زیبا و آراسته ای را نشان می دهد بر روی روش‌های نوین برای بهره‌وری آب و کشت متمرکز است:

*لوله های دریچه‌دار (هیدروفلوم):

هدف: کاهش هدر رفت آب و بهینه‌سازی مصرف آب در مزارع نیشکر.

تفاوت با روش سنتی: "عسکری" می گوید: "در گذشته از نهرهای بزرگی استفاده می‌شد که درآن روش هدر رفت آب زیاد بود.

نتیجه: صرفه‌جویی قابل توجه در مصرف آب.

روش کشت: نیشکر بیشتر به صورت دو ردیفه در کف جوی ها کشت می‌شود.

او با اشاره به کشت‌های اخیر که حدود بیست تا بیست و پنج روز پیش با قلمه نیشکر (به صورت قلمه های خوابیده) انجام شده است می گوید: "زمان جوانه‌زنی نیشکر با دمای هوا درپیوند است: در هوای گرم حدود ده تا دوازده روز و با خنک شدن هوا، این مدت طولانی‌تر می‌شود."

*مدیریت زمین و خاک:

او با اشاره به اهمیت زمان‌بندی در کشاورزی (زمان کاشت، به عنوان یک عامل "غیر قابل جبران) می گوید: بخش بسیاری از کار شرکت صرف آب‌شویی زمین‌ها و نمک‌زدایی از طریق آبیاری مکرر می شود تا کیفیت خاک بهبود یابد."

۲- حرکت به سمت برداشت سبز و کشت‌های غیراصلی

"عسکری" می افزاید: برداشت مزارع در حال تغییر روش‌های سنتی به روش‌های پایدارتر است. شرکت در حال افزایش درصد برداشت سبز است و کاملاً به سمت آن حرکت می‌کند. برداشت سبز، شامل نسوزاندن مزارع پیش از برداشت است که به لحاظ استفاده از شاخ و برگ به سود شرکت است. (در روش قدیمی، برداشت با سوزاندن انجام می‌شد).

*کشت‌های غیراصلی (تناوب زراعی):

گفتنی است: در زمان آیش و زمانی  که زمین زیر کشت  نیشکر نیست، از کشت‌های غیرنیشکری مانند گندم،کلزا و چغندرقند استفاده می‌شود. 

۳- جایگاه کشاورزی نیشکر در ایران

او ادعا می‌کند: "این مجموعه کشاورزی (صنعت نیشکر خوزستان) به لحاظ سیستم آبیاری و زهکشی و استفاده از ادوات و ماشین آلات کشاورزی جایگاه بسیار مهمی در کشاورزی ایران داشته و در مسیر توسعه روز افزون قرار دارد.   

او منبع تأمین آب مزارع را، آب رودخانه (مستقیم و نه لزوماً تمیز) برمی شمارد که از طریق پمپاژ از ایستگاه‌های اصلی و فرعی تأمین می‌شود.

او درباره امنیت و حفاظت هم می گوید: "شرکت برای حفاظت از مزارع در برابر آسیب‌ها (مانند آسیب رساندن به نیشکر) دارای واحد حراست و گشت با ماشین است...."

*اشعار شاعران ایرانی در وصف کشاورزی:

بازدیدکنندگان دوباره سوار اتوبوس می شوند و این بار "عسکری" دیوان شاعران کهن را می گشاید:" خوزستان مهد تولید شکر است. مهدی که "نظامی" و "مولوی" و "سعدی" در وصف شیرینی‌اش سروده اند:

"مگو شکر حکایت مختصر کن/ چو گفتی سوی خوزستان نظر کن"

گر توکل می کنی، در کار کن / کشت کن ، پس تکیه بر جبار کن

برگ درختان سبز در نظر هوشیار/ هر ورقش دفتری ست معرفت کردگار.

امروز اما در فارابی، این شیرینی به صنعت بدل شده؛ ترکیبی از فرهنگ و فناوری."

*بازدید از شکرستان فارابی و واحد تولید شکرهای ویژه

اتوبوس پس از رسیدن به "شکرستان فارابی" می ایستد و "عسکری" پیش از خداحافظی مورد تشویق هنرمندان قرار می گیرد...

در مکان شکرستان فارابی، "بهداشت" حرف نخست را می زند. هنرمندان با پوشیدن کلاه و استفاده از پوشش برای کفش های شان وارد تولید شکرهای ویژه می شوند.

در این بخش مهندس "افشین لک" رییس مهندسی کارخانه و مجموعه شکرستان درباره تولید فرآوره های شکرستان از جمله شکر دارویی روشنگری می کند و می گوید:" شرکت کشت و صنعت حکیم فارابی خوزستان از زیر مجموعه های هلدینگ توسعه نیشکر و صنایع جانبی به عنوان بخشی از بزرگترین مجموعه تولید شکر ایران در خوزستان فعالیت می کند."

او می افزاید:" این شرکت که در سال ۱۳۷۳ پایه گذاری شده است با تمرکز بر کشت نیشکر و تولید شکر امروز به عنوان پیشتاز ملی در تولید شکر دارویی با ظرفیت سالانه ۱۵ هزار تن شناخته می شود. افزون بر این در پهنه های نوینی مانند تولید شکر پودری شکر مایع و حتا شکرهای طعم دار نیز گام های بلندی برداشته است.

او یادآوری می کند: مجموعه توسعه نیشکر با تکیه بر جدیدترین فناوری های روز دنیا، نه تنها به عنوان قطب صنعتی منطقه بلکه به عنوان نماد توسعه پایدار در همگرایی کشاورزی و صنعت در خوزستان می درخشد. حضور فعال در نمایشگاه های بین المللی، گواهی است بر پایداری راسخ این شرکت برای گسترش مرزهای صادرات و شناساندن فرآورده های مبتکرانه به بازارهای جهانی.

*زرین دانه همنشین لحظه های شیرین

"افشین لک" در ادامه ازتولید انواع شکر می گوید: "با هدف ایجاد تنوع بخشی و افزایش ارزش افزوده فرآورده های تولیدی در نیمه دوم سال ۱۳۹۹ فاز مطالعاتی و اجرایی تولید و بسته بندی انواع شکرهای ویژه اعم از شکرهای طعم دار در واحد شکرستان کشت و صنعت حکیم فارابی خوزستان آغاز می شود و در دیماه ۱۳۹۹ خط تولید شکرهای ویژه به طور رسمی کشایش می یابد.

او می افزاید: "مکان تولید شکرهای ویژه در واحد شکرستان مطابق با اصول GMP کاملاً مجهز و بی همتا در کشور طراحی و ساخته شده و دارای دو خط مستقل بسته بندی شکر سفید ساشه ای تک نفره کترینگ و انواع شکرهای طعم دار بدون مواد نگهدارنده است.".

او از این شکرها که در بسته های ۵۰۰ گرمی و با ظرفیت ۲۰۰ کیلوگرم (۴۰۰) بسته در روز تولید می شوند سخن می گوید و می افزاید: این شرکت بر اساس مجوزهای گرفته شده از سازمان غذا و دارو و دریافت پروانه بهره برداری ساخت، مجاز به تولید شکر سفید ساشه و انواع شکر سفید ساشه با طعم های گوناگون دارچین، هل، زنجبیل، لیمو و سایر طعم دهنده های طبیعی و همچنین شکر دارویی است....

*گپ و گفتی کوتاه با یک شکرستانی 

پس از تخلیه اطلاعاتی رییس مهندسی کارخانه و مجموعه شکرستان، نزد یکی از کارگرانی که ماسک زده و دارد زمین را می نگرد، می روم:

درود جوون. خدا قوت.

- سلام! ممنون؛ خوش اومدین...

دو سه تا پرسش خصوصی دارم؛ اگه دوست داشتی بگو.

- باشه در خدمتم.

چند ساله مشغول کاری و دریافتیت چنده؟

- نگاهی به چشم های کوچکم می اندازد و با تبسمی می گوید:"پنج ساله که دارم کار می کنم؛ ماهی سی میلیون می گیرم."

 کم نیست؟ راضی هستی؟

-لبخندی می زند و می گوید: "راضیم؛ خدا رو شکر. شما چی از شغل‌تون راضید؟

در حالی که خنده ام می گیرد و دهن کجی حقوق ۲۴ میلیونی بازنشستگی ام که دارد بر نگاهم رژه می رود؛ می گویم: "خدا رو شکر؛ منم راضیم."

فکر کنم مجردی؛ نه؟

- آره. ولی دارم پولام جَم می کنم تا ببینم خدا چه می خواد..." 

 شانه اش را کمی فشار می دهم و  برایش آرزوی تندرستی و شادی می کنم و می گویم: "خدا حرکت شما رو داره می بینه؛ حتمن برکت بارونت می کنه...."

پس از بازدید از شکرستان فارابی، زمان ناهار و نماز فرا می رسد. هنرمندان با درآوردن کلاه و پوشش کفش های شان و بجا آوردن فریضه نماز، ناهار را در کنار همدیگر نوش جان می کنند...

هنگام بیرون آمدن از سالن غذاخوری، کیف های پارچه ای- که بسته های شکر سفید و طعم دار، تقویم رومیزی، خودکار سفید رنگ، دفترچه یادداشت و بروشورهایی را برای شناساندن شرکت حکیم فارابی به مردمان فرهنگ و ادب در دل خود جای داده اند- تبسم می کنند...  

  

پایان بخش این بازدیدها آیین شاهنامه خوانی است. "آریسا نوروزی" و "گرشاسب یاراحمدی" دو نوجوان خوزستانی به زیبایی و با بانگی رسا، با خوانش بخش هایی از شاهنامه حکیم فردوسی، مردمان فرهنگ و ادب را به شور می آورند ....

*آینده‌ای روشن ولی دشوار:

شرکت "حکیم فارابی" نمادی است از تلاش انسان برای همزیستی با زمین. در کنار مشکل هایی چون گرما، کم‌آبی و فشارهای اقتصادی؛ این مجموعه توانسته به الگویی از پیوند کشاورزی، صنعت و محیط زیست بدل شود.

بازدیدکنندگان، زمانی که فارابی را ترک می کنند، تنها تصویری از مزارع سبز در ذهن ندارند؛ بلکه روایتی از شهری کوچک دارند که در دل خوزستان می‌تپد. شهری که از دل خاک، شیرینی زندگی را بیرون می‌کشد....

*گزارش از: حبیب اله بهرامی بیرگانی