در ادبیات توسعه، صنایع بزرگ زمانی «پایدار» خوانده می‌شوند که فراتر از تولید و سودآوری، بتوانند به در بالابردن کیفیت زندگی، نگهبانی از محیط زیست و توانمندسازی جوامع پیرامونی کمک کنند.

تجربه نیشکر در خوزستان، در سال‌های اخیر بیش از هر دوره‌ای، به چنین الگو و معیاری نزدیک شده است؛ الگویی که توسعه اقتصادی را با مسوولیت اجتماعی، دانش‌بنیان شدن و پاسداری از منابع طبیعی پیوند می‌دهد.

۱. اشتغال‌زایی فراگیر؛ مازَن (ستون فقرات) توسعه منطقه‌ای

صنعت نیشکر یکی از بزرگ‌ترین ایجادکنندگان اشتغال مستقیم و غیرمستقیم در خوزستان است. گسترش خطوط تولید، توسعه صنایع جانبی، افزایش ظرفیت‌های انرژی و طرح‌های زیرساختی، سبب هزاران شغل پایدار شده است.

سرمایه‌گذاری راهبردی در تأمین برق پایدار- با بهره‌برداری از دیزل‌ژنراتورهای جدید و عبور ظرفیت تولید برق نیشکری از ۱۰۰ مگاوات- نه تنها استمرار تولید را ممکن می‌کند، بلکه بخشی از برق مازاد را وارد شبکه سراسری می‌کند؛ کاری که امکان توسعه واحدهای جدید و خلق مشاغل بیشتر را فراهم می‌سازد.

از سوی دیگر، حرکت صنعت نیشکر به سمت برداشت سبز و ورود ماشین‌آلات مدرن با تکیه بر فناوری داخلی، چرخه جدیدی از اشتغال در بخش ساخت قطعات، تعمیرات و مهندسی ایجاد کرده است؛ اشتغالی که دانش‌محور و پایدار است.

۲. آموزش، توانمندسازی و افزایش کیفیت زندگی

توسعه پایدار بدون سرمایه انسانی تحقق نمی‌یابد و نیشکر این بخش را به‌راستی جدی گرفته است. ساخت ۱۴ مدرسه و پشتیبانی از هنرستان کشاورزی «برکت» در اسماعیلیه، نماد یک رویکرد پایدار است.

این هنرستان ظرف زمانی کوتاه به یکی از مراکز معتبر آموزش مهارتی تبدیل شد؛ یعنی صنعت نه‌تنها برای امروز که برای نسل آینده نیز سرمایه‌گذاری می‌کند.

در کنار آموزش، حضور فعال شرکت توسعه نیشکر در رزمایش‌های کمک‌های مؤمنانه و توزیع بسته‌های معیشتی در مناطق کم‌برخوردار- به‌ویژه در هفته دفاع مقدس- نشان می‌دهد که این صنعت درک دقیقی از مسوولیت اجتماعی و نقش خود در کاهش نابرابری‌های منطقه‌ای دارد.

تأکید مدیرعامل شرکت بر «همراهی همیشگی با مردم» می‌تواند به‌عنوان یک اصل در مدیریت صنعتی و اجتماعی ثبت شود.

۳. محیط زیست؛ حرکت از تولید به زیست‌پذیری

صنعت نیشکر با چالش‌های محیط‌زیستی نیز مواجه بوده و هست، ولی تغییر راه به سوی برداشت سبز و کاهش سوزاندن مزارع، چرخشگاهی در زیست‌پذیری مناطق نیشکرخیز است.

این راهبرد افزون بر کاهش آلودگی هوا، زیست‌بوم محلی را از فرسایش و آسیب حفظ کرده و نقش مهمی در سلامت تنفسی ساکنان منطقه دارد.

پیشبرد این رویکرد با تکیه بر مهندسی معکوس و تولید قطعات داخلی، افزون بر کم کردن وابستگی به خارج، نشان‌دهنده آن است که صنعت نیشکر محیط زیست را نه «هزینه» بلکه «سرمایه» توسعه خوزستان می‌داند.

۴. اقتصاد مقاومتی و تاب‌آوری تولید

بخشی از اهمیت نیشکر به نقش آن در اقتصاد مقاومتی مربوط است. دریافت نشان ملی اقتصاد مقاومتی برای مدیرعامل شرکت، حاصل عملکردی است که در چند محور هم‌زمان رخ داده است:

افزایش تولید و افزایش رقابت‌پذیری، توسعه صنایع جانبی، حرکت به سمت خودکفایی فناورانه و نقش‌آفرینی در امنیت غذایی.

تحقق بیش از ۶۰ درصد سود تجمیعی در میان‌دوره، فراتر از پیش‌بینی بودجه، نشان‌دهنده بهره‌وری بالا و مدیریت علمی در این صنعت است؛ آن‌هم در شرایطی که بسیاری از صنایع کشور با مشکل های ارزی، انرژی و بازار مواجه‌اند.

نماینده ولی‌فقیه در وزارت جهاد کشاورزی، مدیران نیشکر را «افسران جنگ اقتصادی» نامیده است؛ توصیفی که با این کارنامه اقتصادی و فناورانه، بی‌اغراق به واقعیت نزدیک است.

۵. فناوری، سلامت و حضور بین‌المللی

نمایش توان فناورانه صنعت نیشکر در نمایشگاه بین‌المللی دارویی فارمکس و عرضه شکر دارویی- که تنها تولیدکننده آن در خاورمیانه است- نشان می‌دهد این صنعت فراتر از مرزهای محلی حرکت می‌کند.

ورود به بخش دارو، یکی از خطوط مهم توسعه پایدار است:

هم ارزش افزوده ایجاد می‌کند، هم بازارهای صادراتی می‌گشاید، هم به گسترش صنعت سلامت در کشور کمک می‌کند.

۶. پیوند نیشکر با دانشگاه؛ توسعه مبتنی بر دانش

تأکید کشت و صنعت دعبل خزاعی بر گسترش همکاری با دانشگاه‌ها، نشانگر آن است که صنعت نیشکر به سمت «دانش‌بنیان شدن کامل» پیش می‌رود.

نشست‌های تخصصی با دانشگاه آزاد اسلامی و همکاری‌های پژوهشی، ظرفیت‌هایی برای:

بهبود شیوه‌های کشت، مدیریت آب، ارتقای بهره‌وری و توسعه فناوری‌های نوین کشاورزی فراهم کرده است.

این پیوند دانشگاه و صنعت همان حلقه‌ای است که می‌تواند آینده کشاورزی صنعتی خوزستان را دگرگون کند.

* نیشکر، موتور توسعه پایدار جنوب غرب ایران

صنعت نیشکر امروز تنها یک مجموعه تولیدی نیست؛ یک زیست‌بوم توسعه است:

زیست‌بومِ اشتغال، آموزش، فناوری، مسوولیت اجتماعی و حرکت به سوی کشاورزی سبز.

این صنعت توانسته است:

اقتصاد منطقه را پویا نگه دارد، فرصت‌های آموزشی و اجتماعی ایجاد کند، در کاهش نابرابری‌ها نقش داشته باشد و از سوی دیگر، با رویکردهای نوین، به نگهبانی از محیط زیست کمک کند.

اگر این راه با همین شتاب و عقلانیت ادامه یابد، نیشکر می‌تواند به یکی از نمونه‌های موفق «توسعه پایدار بومی» در کشور تبدیل شود؛ الگویی که نشان می‌دهد چگونه یک صنعت می‌تواند هم‌زمان تولید، رفاه و زیست‌پذیری را برای مردم به ارمغان آورد.

*حبیب خبر- شاهین بهرامی/ ۳۰ مهرماه ۱۴۰۴/ عکس ها از: حبیب خبر